Παίζοντας παιχνίδια

Ο κόσμος των γυναικών προσφύγων

Οι γυναίκες και τα παιδιά συνιστούν κατά κανόνα το 75 τοις εκατό των προσφυγικών πληθυσμών παγκοσμίως. Παρά το αποκαλυπτικό αυτό στατιστικό δεδομένο, όταν συναντήθηκαν πριν από περίπου μισό αιώνα οι εκπρόσωποι των κρατών στη Γενεύη της Ελβετίας, για να συντάξουν τον ορισμό του πρόσφυγα και να υιοθετήσουν τη Σύμβαση του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων –την αποκαλούμενη Μάγκνα Κάρτα του διεθνούς προσφυγικού δικαίου–, το ζήτημα της δίωξης για λόγους σχετικούς με το φύλο δεν είχε ληφθεί υπόψη. Όμως οι καιροί άλλαξαν, και μαζί τους άλλαξε και η βαρύτητα που δίνεται στα ζητήματα των γυναικών. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε το 1984 την επαναστατική για την εποχή πρόταση που ζητούσε για πρώτη φορά από τα κράτη-μέλη την υπαγωγή γυναικών που διώκονται λόγω της αντίθεσής τους με θρησκευτικά ή κοινωνικά δεδομένα, στην ‘ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα’, που προβλέπεται από τον ορισμό της προσφυγικής ιδιότητας στη Σύμβαση. Ακολούθησαν μεμονωμένες χώρες, του ΟΗΕ και ανθρωπιστικοί οργανισμοί όπως η Ύπατη Αρμοστεία ακολούθησαν, εκδίδοντας τις δικές τους συγκεκριμένες κατευθυντήριες οδηγίες για τα προβλήματα των γυναικών. Το 2001, Δικαστήριο του ΟΗΕ για Εγκλήματα Πολέμου επέβαλε την πρώτη καταδικαστική απόφασή του για το βιασμό ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, ενώ το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει πλέον δικαιοδοσία σε ένα ευρύ φάσμα αδικημάτων που σχετίζονται με το φύλο, από τη σεξουαλική δουλεία μέχρι την αναγκαστική πορνεία. Αυτή η πολιτική δραστηριότητα γέννησε με τη σειρά της πολλά επιμέρους προγράμματα για την παροχή καλύτερης υγειονομικής περίθαλψης, την καταπολέμηση της σεξουαλικής βίας, τη μείωση του αναλφαβητισμού και την αύξηση της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, καθώς και τη μεγαλύτερη και πληρέστερη συμμετοχή των γυναικών στη λήψη αποφάσεων για τα κοινωνικά, τα οικονομικά και τα πολιτικά ζητήματα. Παράλληλα, όλο και περισσότερες γυναίκες εντάχθηκαν σε ανθρωπιστικούς οργανισμούς, που και αυτοί υπέστησαν θεμελιώδεις αλλαγές σε θέματα φύλου.

top

Ένα διαρκές ζήτημα

Όμως το πόσο σημαντικές είναι οι αλλαγές που έχουν επιτευχθεί στην πράξη και πόση προσπάθεια χρειάζεται ακόμα για την καθιέρωση των ίσων δικαιωμάτων παραμένει αμφιλεγόμενο ζήτημα.

Μία πρόσφατη έκθεση μιλούσε για την ύπαρξη «μιας αμήχανης στάσης της ανθρωπιστικής κοινότητας απέναντι σε μια προσέγγιση που επιδιώκει την ισότητα των φύλων» και οι υποστηρικτές αυτής της άποψης διατυπώνουν ευρύ φάσμα επικρίσεων για τη στάση αυτή και απαιτήσεων για δυναμικότερη δράση.

Πολλά προγράμματα που επικεντρώνονται στην παροχή πρώτης βοήθειας, όπως τροφής και στέγης, αν και έχουν καλές προθέσεις, ενδέχεται για παράδειγμα να συντηρούν το στερεότυπο της ‘ευάλωτης’ ή ‘άτυχης’ γυναίκας σε βάρος άλλων προγραμμάτων που θα μπορούσαν να αντιμετωπίζουν τις γυναίκες με πιο δυναμικό και συνάμα πιο ισότιμο τρόπο.

Οι πολυσύνθετοι παραδοσιακοί πολιτισμοί ορισμένων κοινοτήτων μπορούν να υποστούν τεράστιες πιέσεις και αλλαγές κατά τη διάρκεια μιας προσφυγικής κρίσης, πράγμα που συχνά κάνει περίπλοκη την παροχή κατάλληλης βοήθειας χωρίς την παρείσφρηση σε ευαίσθητους κοινωνικούς χώρους.

Οι ίδιες οι γυναίκες πρόσφυγες υποστηρίζουν ότι γίνονται θύματα άλλων διακρίσεων, από τους άδικους τρόπους διανομής τροφίμων σε καταυλισμούς και τα προβλήματα στην ιδιοκτησία γης, όταν επιστρέφουν στην πατρίδα τους, μέχρι τις προσπάθειές τους για να εξασφαλίσουν την παροχή ασύλου.

Στο εσωτερικό των προσφυγικών οργανισμών μπορεί ο αριθμός των γυναικών να έχει αυξηθεί, όμως ελάχιστες γυναίκες έχουν φτάσει σε ανώτερες διοικητικές θέσεις, πράγμα που περιορίζει τη δυνατότητά τους να ‘επηρεάζουν’ τις δημόσιες συζητήσεις για τα ζητήματα του φύλου.

Ο Ύπατος Αρμοστής Ρουντ Λούμπερς υπογράμμισε τη μακροπρόθεσμη δέσμευση της Ύπατης Αρμοστείας να αναβαθμίσει το ρόλο των γυναικών με ένα πρόγραμμα πέντε σημείων, που περιλαμβάνει την ενδυνάμωση της συμμετοχής τους στις επιτροπές διαχείρισης των καταυλισμών και της διανομής βοήθειας, την ανάπτυξη προγραμμάτων για την καταπολέμηση της σεξουαλικής βίας, την ατομική καταγραφή των γυναικών που ζητούν άσυλο όπως ισχύει και για τους άνδρες, και την τακτική παροχή ειδών ατομικής υγιεινής στις γυναίκες πρόσφυγες.

«Οι γυναίκες πρέπει να βρίσκονται στο επίκεντρο της επίλυσης των κρίσεων ανά τον κόσμο», δήλωσε.

top

Ένα απροσδόκητο δώρο

Με τα νύχια της βαμμένα στο γαλανό του πάγου, με το γεμάτο αυτοπεποίθηση χαμόγελό της και τα σχεδόν άψογα αμερικάνικα αγγλικά της, η 20χρονη Φαρία θέτει σε αμφισβήτηση τα περισσότερα στερεότυπα για τις Αφγανές. Όταν οι Ταλιμπάν κατέλαβαν την πόλη της, η ίδια και η οικογένειά της κατέφυγαν στο Πακιστάν, όπου ήδη βρίσκονταν εξόριστοι εκατομμύρια άλλοι ξεριζωμένοι Αφγανοί. Οι πρόσφυγες συχνά χάνουν τα πάντα, ένα όμως από τα ειρωνικά στοιχεία της Αφγανικής κρίσης είναι ότι τεράστιος αριθμός κοριτσιών κατάφεραν να λάβουν στο εξωτερικό –κυρίως στο Πακιστάν και το Ιράν– τη μόρφωση που θα στερούνταν στην πατρίδα τους. Η Φαρία, για παράδειγμα, έχει γραφτεί σε ένα πανεπιστημιακό πρόγραμμα πληροφορικής, ενώ παράλληλα σπουδάζει γιατρός στο Αφγανικό Πανεπιστήμιο της πόλης Πεσαβάρ στο Πακιστάν. ΄Οσο διαρκούσε το καθεστώς των Ταλιμπάν, κάποιοι λίγοι μαθητές στο εσωτερικό του Αφγανιστάν παρακολουθούσαν κρυφά μαθήματα σε υπόγειες αίθουσες διδασκαλίας. Τώρα, όμως, οι νέοι συρρέουν κατά εκατοντάδες χιλιάδες στα σχολεία που άνοιξαν. «Δεν έχουμε καθίσματα, δεν έχουμε βιβλία και οι καθηγητές δεν έχουν μισθό», είπε η 16χρονη Χαλίντα, μαθήτρια στην Καμπούλ, «όμως είναι σπουδαίο να μορφώνεσαι». Πολλές παραδοσιακές αγροτικές οικογένειες ήταν αντίθετες στο να πηγαίνουν οι κόρες τους σχολείο, όμως ακόμα και αυτή η παγιωμένη στάση ίσως πλέον να αλλάζει, καθώς οι δημογέροντες στα χωριά απαιτούν σχολεία για τα αγόρια – και τα κορίτσια. «Οι αγράμματοι άνθρωποι είναι σαν τυφλοί», είπε μια έφηβη. «Ελπίζω ότι οι άνθρωποι (στο Αφγανιστάν) δεν θα νιώθουν σαν τυφλοί για πολύ ακόμα».

top

Ανθρωποφάγα λιοντάρια, κροκόδειλοι, πείνα

Η τρομακτική οδύσσεια χιλιάδων νέων, που οι μάχες στο Σουδάν στα τέλη της δεκαετίας του 1980 τους ξερίζωσαν από τα σπίτια τους και τους ανάγκασαν να περιπλανώνται επί χρόνια στη σαβάνα της Ανατολικής Αφρικής, έχει περάσει στους αφρικανικούς θρύλους. Τελικά έφτασαν στην Κένυα, όπου έγιναν γνωστοί ως Τα Χαμένα Αγόρια του Σουδάν, μέχρι τη μετεγκατάσταση 4.000 από αυτούς στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μέσα στο θόρυβο που περιέβαλε την ιστορία αυτή των αγοριών λησμονήθηκε η τύχη αρκετών χιλιάδων κοριτσιών, ηλικίας οκτώ έως δέκα ετών, που είχαν περάσει παρόμοια δεινά. Η Άτσολ Κουόλ, για παράδειγμα, ήταν επτά ετών όταν αναγκάστηκε να φύγει από το χωριό της και να πάει με τα πόδια πρώτα στην Αιθιοπία, έπειτα πίσω στο Σουδάν και τελικά στην Κένυα. «Υπήρχε ελάχιστο νερό να πιούμε, επιζούσαμε τρώγοντας φύλλα και άγριους καρπούς», θυμάται η έφηβη. «Μερικά κορίτσια τα έφαγαν λιοντάρια». Σε άλλα επιτέθηκαν κροκόδειλοι. Τα αγόρια που είχαν την τύχη να τα επιλέξουν για μετεγκατάσταση, ακόμα προσαρμόζονται στη νέα ζωή – βλέποντας για πρώτη φορά χιόνι, πλυντήρια και ουρανοξύστες, και προσπαθώντας να καταπιαστούν με το μυστηριώδη κόσμο των υπολογιστών. Πολλά από τα κορίτσια εντάχθηκαν σε οικογένειες «υιοθεσίας» προσφύγων, όπου στην καλύτερη περίπτωση έγιναν οικιακές βοηθοί, μερικές φορές εξαναγκάστηκαν να παντρευτούν διά της βίας και σε ορισμένες περιπτώσεις έπεσαν θύματα απαγωγής ή σεξουαλικής επίθεσης. Ο κόσμος γνωρίζει πλέον για τα Χαμένα Αγόρια του Σουδάν. Τα Χαμένα Κορίτσια της χώρας αυτής υπέμειναν μια πολύ διαφορετική μοίρα.

top

Παίζοντας παιχνίδια

Μέσα σε ένα προσφυγικό καταυλισμό, η ανία και η μονοτονία πολλές φορές κάμπτουν, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, το ηθικό των προσφύγων. Ο αθλητισμός βοηθάει να διδαχτούν οι ανυπόμονοι νέοι την ομαδική εργασία, να αναδεικνύονται οι ηγετικές και άλλες ικανότητές τους, και να διατηρείται η καλή τους υγεία. Δεν ήταν δύσκολο να ενθαρρυνθούν τα αγόρια να παίξουν ποδόσφαιρο ή βόλεϊ στο πλησιέστερο αυτοσχέδιο γήπεδο. ΄Ομως το να παρακινηθούν οι γυναίκες είναι μερικές φορές ένα πιο λεπτό και δύσκολο ζήτημα. Μια μικρή μη κυβερνητική οργάνωση, η Olympic Aid, και η Ύπατη Αρμοστεία έχουν ξεκινήσει προγράμματα σε περίπου δώδεκα χώρες, για να τονιστεί ότι οι αθλητικές δραστηριότητες μπορούν να είναι εξίσου σημαντικές με την τροφή και τη στέγη –τόσο για τα αγόρια όσο και για τα κορίτσια. Στο πρόγραμμα Coach2Coach της Olympic Aid, εθελοντές από τον Καναδά, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Νορβηγία, την Ολλανδία και άλλες χώρες περνούν μέχρι και έξι μήνες σε καταυλισμούς προωθώντας κάθε είδους αθλήματα, από το καράτε μέχρι το μπάσκετ. Η ιδέα ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990, όταν ο Νορβηγός ολυμπιονίκης παγοδρόμος Γιόχαν Κος και εκπρόσωποι των αρχών της χώρας του αναγνώρισαν ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες δεν πρέπει να σημαίνουν μόνο τηλεοπτική λάμψη και εντυπωσιασμό. Ο Ύπατος Αρμοστής Ρουντ Λούμπερς δήλωσε σε μια συνάντηση στους τελευταίους χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες στο Σολτ Λέικ Σίτι: «Το παιχνίδι και η ομαδική δουλειά μπορούν να βοηθήσουν να επουλωθούν οι συναισθηματικές πληγές και να αποκατασταθεί στο μέτρο του δυνατού η κανονική ζωή στο κατά τα άλλα ξένο περιβάλλον ενός προσφυγικού καταυλισμού».

top

Ο κόσμος των γυναικών προσφύγων με μια ματιά

Υπάρχουν περίπου 50 εκατομμύρια ξεριζωμένοι άνθρωποι ανά τον κόσμο –πρόσφυγες που αναζήτησαν την ασφάλεια σε μια άλλη χώρα ή έχουν εκτοπιστεί στο εσωτερικό της χώρας τους. Από αυτούς ένα ποσοστό μεταξύ 75 και 80 τοις εκατό είναι γυναίκες και παιδιά.

Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες μεριμνά για 21,8 εκατομμύρια πρόσφυγες και εκτοπισμένους στο εσωτερικό. Περίπου οι μισοί από αυτούς είναι γυναίκες και κορίτσια.

Οι περισσότεροι άνθρωποι εγκαταλείπουν τα σπίτια τους εξαιτίας του πολέμου και το ποσοστό των θυμάτων πολέμου που είναι άμαχοι εκτοξεύτηκε τις τελευταίες δεκαετίες από το πέντε τοις εκατό σε περισσότερο από 90 τοις εκατό των θυμάτων. Το ογδόντα τοις εκατό των θυμάτων όπλων μικρού διαμετρήματος είναι γυναίκες και παιδιά και ο αριθμός τους ξεπερνά κατά πολύ τις στρατιωτικές απώλειες.

Η οικογενειακή βία είναι η πιο διαδεδομένη μορφή κακοποίησης σε βάρος γυναικών, καθώς μεταξύ είκοσι πέντε και πενήντα τοις εκατό των γυναικών έχουν υποστεί κακοποίηση από τον σύντροφό τους. Μόνο 44 χώρες στον κόσμο προστατεύουν με συγκεκριμένο τρόπο τις γυναίκες από την οικογενειακή βία.

Οι γυναίκες υπόκεινται σε διαδεδομένη σεξουαλική κακοποίηση. Στη Βοσνία και στη Ρουάντα ο βιασμός έγινε εσκεμμένος στόχος του πολέμου. Περισσότερες από 20.000 Μουσουλμάνες υπέστησαν βιασμό στη Βοσνία μέσα σε ένα και μόνο έτος, το 1992, ενώ η μεγάλη πλειονότητα των γυναικών που επέζησαν από τη γενοκτονία της Ρουάντα το 1994 υπέφεραν από παρόμοιες κακοποιήσεις.

Η μία στις πέντε γυναίκες σε ολόκληρο τον κόσμο είναι θύμα βιασμού, πολλές από αυτές από γνωστό θύτη. Μεταξύ 40 και 60 τοις εκατό των σεξουαλικών επιθέσεων διαπράττονται σε βάρος κοριτσιών κάτω των 16 ετών.

Περισσότεροι από 300.000 νέοι, πολλοί από τους οποίους είναι κορίτσια πρόσφυγες, υπηρετούν αυτή τη στιγμή ως ανήλικοι στρατιώτες ανά τον κόσμο. Τα κορίτσια συχνά εξαναγκάζονται σε διάφορες μορφές σεξουαλικής δουλείας.

Περισσότερες από 16,4 εκατομμύρια γυναίκες σήμερα έχουν τον ιό HIV/AIDS και τα τελευταία χρόνια το ποσοστό των γυναικών έχει ανέλθει από το 41 στο 47 τοις εκατό του προσβεβλημένου πληθυσμού. Στην Αφρική, οι έφηβες κοπέλες έχουν πενταπλάσιες πιθανότητες να προσβληθούν απ’ ό,τι τα αγόρια.

Η θέσπιση σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης και διαδικασιών προφύλαξης μπορεί να φέρει σημαντικότατα αποτελέσματα. Στην Ουγκάντα, ο ρυθμός μολύνσεων από σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα στις μορφωμένες γυναίκες έπεσε σε λιγότερο από το μισό μεταξύ 1995 και 1997.

Περίπου 170 χώρες μετέχουν στη Σύμβαση για την Εξάλειψη Κάθε Μορφής Διακρίσεων κατά των Γυναικών και στο Προαιρετικό Πρωτόκολλό της –σημαντικά κείμενα για την προστασία των δικαιωμάτων των γυναικών και την επίτευξη της ισότητας των φύλων.

Το Καταστατικό του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου υιοθετήθηκε το 1998, παρέχοντάς του την εξουσία να εκδικάζει ευρύ φάσμα αδικημάτων, στα οποία περιλαμβάνονται ο βιασμός, η σεξουαλική δουλεία, η καταναγκαστική πορνεία και η καταναγκαστική εγκυμοσύνη.

Η πλειονότητα των ανθρώπων που πέφτουν θύματα σωματεμπορίας είναι γυναίκες, ιδίως εκείνες που προορίζονται για τις παγκόσμιες βιομηχανίες πορνείας. Οι γυναίκες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες ως προς τη σωματεμπορία, διότι πολλές διαθέτουν ελάχιστη ατομική ασφάλεια, οικονομικές ευκαιρίες ή ιδιοκτησία γης. Οι μεγαλύτεροι αριθμοί γυναικών θυμάτων σωματεμπορίας προέρχονται από τη Νοτιοανατολική και τη Νότια Ασία και από τα έθνη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Πολλά από τα θύματα τα απάγουν ή τα πωλούν σε κατάσταση δουλείας οι ίδιες οι οικογένειές τους.

Υπολογίζεται ότι 45.000 οικογένειες στη Ρουάντα έχουν επικεφαλής παιδιά. Το 90 τοις εκατό από αυτά είναι κορίτσια.

Υπολογίζεται ότι 1,3 δισεκατομμύριο άνθρωποι σε ολόκληρο τον κόσμο, το 70 τοις εκατό από αυτούς γυναίκες, ζουν σε συνθήκες απόλυτης φτώχειας με λιγότερο από ένα δολάριο την ημέρα κατά κεφαλήν εισόδημα.

top