Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, Τρίτη 11 Μαρτίου 2003

Γυναίκες πρόσφυγες

Αυτές είναι που δεν γιορτάζουν ποτέ

   Της Φωτεινής Τσαλίκογλου

 Για την ημέρα της γυναίκας αξίζει να στα­θούμε στην αλήθεια μιας γυναίκας που δεν γιορτάζει ποτέ.  Η γυναίκα πρόσφυγας. Η σιωπηλή πλειονότητα ενός κατατρεγμένου σε όλη την υφήλιο πληθυσμού.

Από τα 22 εκατομμύρια προσφύγων στη Γη, το 80% είναι γυναίκες και παιδιά. Οι 3.000 από αυτές ζουν στη χώρα μας. 

Ένας πληθυσμός που η ζωή του κυμαίνεται ανάμεσα σε δυο πόλους: «Άσυλο»-« Απέλαση». 'Οπως λέμε «Ζωή» και «Θάνατος». 

Εξαιρετικά σημαντικός είναι ο ρόλος της ΄Υπατης Αρμοστείας των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες, ενώ η Ελληνική Αντιπροσω­πεία υπερβαίνει σε ζήλο και μόχθο τον εαυτό της. 

Όμως το ευρωπαϊκό το­πίο δεν είναι και τόσο ευ­νοϊκό. Η πίεση που ασκούν τα ισχυρά μεταναστευτικά ρεύματα προς την Ευρωπαϊκή Ένωση γεννά δυσπιστία και φόβο απέναντι στον απει­λητικό ξένο. Η 11η Σεπτεμβρίου επιδείνωσε το ήδη ο­λισθηρό έδαφος.  Στο Ευρω­κοινοβούλιο οι μεταρρυθμίσεις που ψηφίζονται για το καθεστώς των υπηκόων τρίτων χωρών διαπνέονται από τη μέριμνα της καταστολής και του ελέγχου, ενώ ο επικείμενος ολέθριος πόλε­μος στο Ιράκ θα προκαλέσει την προσφυγοποίηση έως και 2.000.000 ατόμων. 

Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η σύγχυση α­νάμεσα στις έννοιες των «αιτούντων άσυλο», «μεταναστών», «προσφυ­γών», «λαθρομεταναστών» αποβαίνει συνήθως εις βάρος του πρόσφυγα. 

Ο εξ ορισμού «δίχως χαρτιά» πρόσφυγας κιν­δυνεύει να ταυτισθεί με τον λαθρομετανάστη.  Ωστόσο, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, η έν­νοια του πρόσφυγα έτσι όπως καθιερώθηκε στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών του 1951 προ­σλαμβάνει μια εντελώς συγκεκριμένη σημασία. «Πρόσφυγας είναι ο άνθρωπος με δικαιολο­γημένο φόβο διώξεως επειδή ανήκει σε συγκε­κριμένη φυλή, θρησκεία, εθνικότητα, κοινωνι­κή ομάδα ή πολιτική παράταξη, βρίσκεται μακριά από τη χώρα καταγωγής του και εξαιτίας του φόβου αυτού δεν επιθυμεί να τύχει της προ­στασίας αυτής της χώρας». 

«Δικαιολογημένος φόβος» και «δίωξη», οι δυο λέξεις-κλειδιά που φανερώνουν μιαν αλήθεια η οποία εύκολα παρακάμπτεται: «Ουδείς γίνεται πρόσφυγας με τη θέληση του». Ο πρόσφυγας δεν έχει άλλη επιλογή από το να εγκαταλείψει τον γενέθλιο τόπο. 

Σε αυτόν τον εξαναγκασμό οι γυναίκες είναι διπλά χαμένες. Υφίστανται την πίεση της προ­σφυγικής συνθήκης και επιπλέον πρόσθετες πιέ­σεις.  Έχοντας οι περισσότερες υποστεί διώξεις, στερήσεις, βιασμούς, κακοποιήσεις και εκμε­ταλλεύσεις πάσης φύσεως, διαιωνίζουν το ευάλωτο της κατάστασης τους και την ευθραυστό­τητα της προϊστορίας τους στον νέο τόπο «υπο­δοχής». 

  Εκεί όπου τις περιμένουν οι νέες συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού:  Γλωσσικοί φραγμοί. Ανέχεια. Απομόνωση. Πολιτισμικό σοκ σε μια άγνωστη χώρα με ά­γνωστους ανθρώπους. Χαοτικές και ανοίκειες συνθήκες διαβίωσης σε καταυλισμούς.  Και ο βασανιστικός χρόνος που δεν περνά μέχρι να εκδικασθεί το αίτημα τους.

 Η σωματική αλλά και η ψυχική υγεία πά­σχει. Ερευνητικά δεδομένα φανερώνουν πως μια στις δύο γυναίκες πρόσφυγες υποφέρει από κατάθλιψη, μια στις τέσσερις α­πό αγχώδη νεύρωση, ενώ η πλειονότητα τους υποφέρει από το σύνδρομο ενός μετατραυματικού στρες (ΡΤSD).

 «Να προλάβει να ζήσει προτού πεθάνει». Ιδού το μεγάλο στοίχημα της γυναίκας - πρόσφυγα. Ο αποχωρισμός από την οικογένεια αποτε­λεί ένα μείζον πρόβλημα. Συνεπώς, είναι σημα­ντικό το ότι μόλις πριν από λίγες μέρες έγινε δεκτή υπό την ελληνική προεδρία η οδηγία για την οικογενειακή επανένωση που επί τρία χρόνια ταλάνιζε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (Family Reunification Directive JHA Council meeting of Feb. 27&28).

 Οι γυναίκες δεν είναι μόνον θύματα βίας και εκμετάλλευσης, αλλά και θύματα της ρητορείας και των εύκολων λόγων που αρθρώνονται για να τις υπερασπισθούν. Ο σεβασμός των διεθνών συμβάσεων είναι ένα πρώτο κανονιστικό βήμα για την τιθάσευση της ρητορείας.

 Τι όμως να γίνει για όλες αυτές τις γυναίκες που κουβαλούν το τραυματικό ίχνος ενός απει­λητικού παρελθόντος σε έναν εξίσου απειλητι­κό νέο τόπο;

Πώς να γίνει πράξη το άρθρο 1 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για την Εξάλειψη κά­θε Μορφής Διάκρισης εις Βάρος των Γυναικών;

 Θα μπορούσε κανείς εδώ να δοκιμάσει να προτείνει την αλήθεια του αυτονόητου, όπως:

Να αναγνωρισθούν οι ιδιαίτερες ανάγκες των γυναικών προσφύγων, καθώς και εκείνων που ανήκουν σε ακόμη πιο ευάλωτες ομάδες (π.χ. ασυνόδευτα κορίτσια, ανάπηρες, ψυχικά άρρωστες, ηλικιωμένες).

Να υπάρξει μια αξιόπιστη πληροφόρηση για την κατάσταση τους και να γίνουν σχετικές εκ­στρατείες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού.  Στην κατάρτιση των προγραμμάτων που τις αφορούν να συμμετέχουν ενεργά οι ίδιες.

 Το κράτος, οι τοπικές αρχές, οι ισχυροποιημένες μη κυβερνητικές οργανώσεις να παρέχουν στοιχειώδη υποδοχή, νομική και κοινωνική συμπαράσταση, πρόσβαση σε α­γαθά πρώτης ανάγκης, όπως τροφή, στέγη, έν­δυση και ιατρική περίθαλψη, προγράμματα έ­νταξης και προστασία κατά τον επαναπατρισμό όταν αυτός γίνεται δυνατός.

 Απαραίτητη προϋπόθεση: η εναρμόνιση των διαδικασιών ασύλου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, για την οποία σημαντική αναμένεται να είναι η συμβολή της ελληνυχής προεδρίας.

Αξίζει τον κόπο. Δεν είναι μόνον χάριν αυ­τών, αλλά και χάριν ημών των ιδίων...

 Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα ΨυχοΛογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.