16/06/2010 

20 Ιουνίου: Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων

«Μου στέρησαν την πατρίδα αλλά δεν μπορούν να μου στερήσουν το μέλλον»

Υποδοχή – Αναγνώριση – Ένταξη

(προτάσεις του  Γραφείου της Υ.Α. στην Ελλάδα)

Ι.  Εισαγωγή – Γενική Κατάσταση

• Η Ελλάδα αποτελεί σήμερα βασική πύλη εισόδου προσφύγων και μεταναστών. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία καταφθάνουν χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα. Το 2009, το 75% των συλλήψεων στην Ε.Ε. για «παράνομη είσοδο» έγιναν στην Ελλάδα (50% το 2008).  Συλληφθέντες το 2009 για «παράνομη είσοδο και παραμονή»: 126.145 (146.337 το 2008).
• Οι κρίσιμες εθνικότητες, από άποψη ανάγκης διεθνούς προστασίας (όπως Αφγανοί, Σομαλοί, Ιρακινοί, Ερυθραίοι, Παλαιστίνιοι κα.) εισέρχονται κυρίως από τα Ελληνο-Τουρκικά σύνορα: το 2009 συνελλήφθησαν 27.685 αλλοδαποί στα Ελληνο-Τουρκικά θαλάσσια σύνορα και 8.787 στα Ελληνο-Τουρκικά χερσαία σύνορα. Η σχέση αυτή έχει αντιστραφεί κατά τους πέντε πρώτους μήνες του 2010, με τριπλάσιο αριθμό εισερχομένων από τα χερσαία σύνορα (Έβρος) σε σχέση με αυτόν από τα θαλάσσια σύνορα (νησιά Αν. Αιγαίου).
• Ένα μεγάλο μέρος των παράτυπα εισερχομένων αλλοδαπών έχει ως προορισμό άλλες χώρες της Ε.Ε. και δεν επιθυμεί την παραμονή στην Ελλάδα. Εν τούτοις, παραμένουν εγκλωβισμένοι στη χώρα (μη νόμιμη η έξοδος, επιστροφές βάσει Κανονισμού Δουβλίνου κα). Η απουσία στοιχειώδους κοινωνικής μέριμνας για τους «χωρίς χαρτιά» (δεν είναι καν γνωστός ο αριθμός τους), οδηγεί σε περιθωριοποίηση και τροφοδοτεί κοινωνικές εντάσεις, φαινόμενα ξενοφοβίας και ρατσισμού.
• Οικονομικοί μετανάστες προσφεύγουν στη διαδικασία ασύλου ως τη μόνη διέξοδο να νομιμοποιήσουν προσωρινά την παραμονή τους, ελλείψει εναλλακτικού καθεστώτος (ιδίως όταν η απέλασή τους δεν είναι εφικτή) που να τους εξασφαλίζει βασικά δικαιώματα.
• Η απουσία συστήματος υποδοχής στα σύνορα, που να διευκολύνει την πρόσβαση στο άσυλο, σε συνδυασμό με ένα σύστημα ασύλου που δεν εξασφαλίζει τήρηση των εγγυήσεων και αποτελεσματικότητα, αφήνει απροστάτευτους τους πρόσφυγες, κατά παράβαση των διεθνών υποχρεώσεων της χώρας αλλά και της εγχώριας νομοθεσίας.
• Η αναγνώριση της προσφυγικής ιδιότητας δεν συνοδεύεται από πολιτικές που θα στηρίξουν την προσπάθεια του πρόσφυγα για ένταξή του στην Ελληνική κοινωνία.
• Οι πρωτοβουλίες της Κυβέρνησης για νομοθετικές αλλαγές (α) στο σύστημα ασύλου και (β) στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών στα σύνορα, κινούνται στη σωστή κατεύθυνση, αλλά χρειάζονται συμπληρωματικά μέτρα και δράσεις για την επιτυχή τους υλοποίηση.
• Παράλληλα, απαιτείται άμεσα η λήψη μέτρων για μια σειρά κρίσιμα ζητήματα που έχουν οξυνθεί δραματικά, όπως η πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου (παραλαβή και καταγραφή των αιτημάτων, ιδιαίτερα στη Δ/νση Αλλοδαπών Αττικής – Π. Ράλλη) και οι δομές φιλοξενίας αιτούντων άσυλο και ασυνόδευτων ανηλίκων.

ΙΙ. Είσοδος προσφύγων στην Ελλάδα: απουσία δομών υποδοχής

Παρούσα κατάσταση

• Παρότι ένας μεγάλος αριθμός των παράτυπα εισερχομένων αλλοδαπών (ιδίως από τα Ελληνο-Τουρκικά σύνορα)  έχουν ανάγκη διεθνούς προστασίας (πρόσφυγες λόγω ατομικής δίωξης ή εξαιτίας απειλής κατά της ζωής τους από πολέμους ή καταστάσεις γενικευμένης βίας), αντιμετωπίζονται συλλήβδην ως «λαθρομετανάστες»: με την είσοδό τους, κρατούνται (τις περισσότερες φορές σε απαράδεκτες συνθήκες) και εκδίδονται εναντίον τους αποφάσεις απέλασης. Εάν δεν απελαθούν ή εάν δεν επιστραφούν  στην Τουρκία βάσει του Πρωτοκόλλου Επανεισδοχής, χωρίς να έχουν υπάρξει οι αναγκαίες εγγυήσεις για πρόσβασή τους στη διαδικασία ασύλου, αφήνονται ελεύθεροι με την εντολή να εγκαταλείψουν τη χώρα.
• Η έλλειψη των κατάλληλων δομών υποδοχής στα Ελληνικά σύνορα (μεταξύ άλλων: έλλειψη διερμηνέων, κρατικής νομικής συνδρομής, ενημέρωσης για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των νεο-αφιχθέντων), δεν επιτρέπει τον εντοπισμό των προσφύγων και την παροχή της προστασίας που δικαιούνται. Ακόμη και αν δεν απελαθούν στη χώρα καταγωγής τους, η επιστροφή  στην Τουρκία ατόμων που έχουν ανάγκη διεθνούς προστασίας και δεν εντοπίστηκαν λόγω των παραπάνω ελλείψεων, ενέχει τον κίνδυνο «έμεσης επαναπροώθησης» (εάν από την Τουρκία απελαθούν στη χώρα καταγωγής τους) που ρητά απαγορεύεται από τη Σύμβαση της Γενεύης για τους Πρόσφυγες.  Το ποσοστό των αιτημάτων ασύλου που υποβάλλονται στα σημεία εισόδου παραμένει ιδιαίτερα χαμηλό (8,8% του συνόλου, το 2009). Ακόμη και αν υποβάλουν αίτημα ασύλου, οι αιτούντες κρατούνται αντί να προωθηθούν άμεσα σε ειδικά κέντρα για αιτούντες άσυλο για να τύχουν της προστασίας που προβλέπεται από το νόμο.
• Η έλλειψη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού δεν επιτρέπει την κοινωνική και ψυχολογική μέριμνα και υποστήριξη ιδιαίτερα ευπαθών ομάδων, όπως τα θύματα βασανιστηρίων και εμπορίας ανθρώπων, ή τα ασυνόδευτα παιδιά. Ιδιαίτερα για τα παιδιά, η ανεπάρκεια δομών στέγασης και πρόνοιας, σε συνδυασμό με την αναποτελεσματικότητα του θεσμού της επιτροπείας, έχει ως αποτέλεσμα την έκθεσή τους σε κίνδυνο και την εκμετάλλευσή τους από τα κυκλώματα.
• Η πολιτική της αδιάκριτης διοικητικής κράτησης στα σύνορα, πέραν της αμφισβητούμενης νομιμότητάς της, έχει αποδειχθεί αναποτελεσματική, αφού στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι κρατούμενοι αφήνονται ελεύθεροι (λόγω ανέφικτου της απέλασης) με την εντολή να εγκαταλείψουν τη χώρα, και συγκεντρώνονται στα μεγάλα αστικά κέντρα. Τα χρονικά όρια που θέτει ο νόμος (σήμερα 6 μήνες, με δυνατότητα  12μηνης παράτασης) ανατρέπονται ανάλογα με τις πιέσεις των εισροών. Οι συνθήκες στα κέντρα κράτησης, στα αστυνομικά τμήματα και στους μεθοριακούς σταθμούς, δεν πληρούν τις ελάχιστες προδιαγραφές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εκθέτουν την εικόνα της χώρας διεθνώς, πλην ελάχιστων εξαιρέσεων.
• Η εμπλοκή και ο ρόλος της FROΝΤΕΧ στον έλεγχο των συνόρων και στις επιστροφές, δεν είναι σαφείς και γεννούν ερωτηματικά ως προς τη μεταχείριση των αλλοδαπών από τις ελληνικές αρχές στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας.

Τί πρέπει να γίνει (προτάσεις Ύπατης Αρμοστείας)

• Δημιουργία δομών υποδοχής στα βασικά σημεία εισόδου της Ελληνικής επικράτειας, για αντιμετώπιση των νεο-αφιχθέντων (προσφύγων και μεταναστών) στη βάση του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, διάγνωση του «προφίλ» τους, διαπίστωση των αναγκών τους, και εντοπισμό των ατόμων που χρήζουν διεθνούς προστασίας ή ιδιαίτερης φροντίδας ως ευπαθείς ομάδες. Ολιγοήμερη παραμονή των νεο-αφιχθέντων σε αυτές τις δομές και μεταφορά τους σε άλλες, στο εσωτερικό της χώρας, για περαιτέρω μεταχείριση ανάλογα με την κάθε ομάδα (κέντρα φιλοξενίας για αιτούντες άσυλο, ειδικά κέντρα για ασυνόδευτα παιδιά, δομές στήριξης για θύματα βασανιστηρίων και εμπορίας ανθρώπων, ή κέντρα κράτησης, ως έσχατο μέτρο, για όσους αλλοδαπούς είναι επιτρεπτή και εφικτή η απέλασή τους). Σημειωτέον ότι οι παραπάνω προτάσεις εμπεριέχονται στο πόρισμα της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων που συστάθηκε με απόφαση του Υφυπουργού Προστασίας του Πολίτη.
• Ως προϋπόθεση για τα παραπάνω, εξασφάλιση διερμηνείας στις βασικές γλώσσες των αλλοδαπών, πλήρους ενημέρωσης για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους και δωρεάν νομικής συνδρομής. Στελέχωση των δομών υποδοχής με εξειδικευμένο προσωπικό για την παροχή υπηρεσιών ιατρικής, κοινωνικής, ψυχολογικής στήριξης και φροντίδας, ιδιαίτερα για τα ασυνόδευτα παιδιά και άλλες ευπαθείς ομάδες. Πρόσβαση στις δομές υποδοχής των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) και τοπικών οργανώσεων πολιτών που δραστηριοποιούνται για τα δικαιώματα προσφύγων και μεταναστών, και αξιοποίηση της προσφοράς τους με σχετικά προγράμματα συμπληρωματικής αρωγής.
• Ειδικότερα για τους ασυνόδευτους ανήλικους, ουσιαστική ενεργοποίηση και ενίσχυση του θεσμού της επιτροπείας και άμεση προώθησή τους στα ειδικά κέντρα φιλοξενίας ανηλίκων με ενίσχυσή τους σε εξειδικευμένο προσωπικό και παρεχόμενες υπηρεσίες. Πρωταρχικής σημασίας: η ενίσχυση του κέντρου που λειτουργεί στην Αγιάσο της Λέσβου για φιλοξενία νεοαφιχθέντων ασυνόδευτων ανηλίκων, καθώς και η δημιουργία και άλλων αντίστοιχων στα σημεία εισόδου και στην ενδοχώρα.
• Εξασφάλιση όλων εκείνων των προϋποθέσεων στα σημεία εισόδου που να διευκολύνουν την απρόσκοπτη πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου, με όλες τις εγγυήσεις (ενημέρωση, διερμηνεία και νομική συνδρομή), άμεση παραλαβή και προώθηση των αιτημάτων, και κατάργηση όλων των μέτρων και πρακτικών που δυσκολεύουν ή αποθαρρύνουν τα αιτήματα ασύλου στα σύνορα.
• Γενικότερα, αποφυγή επιβολής του μέτρου της διοικητικής κράτησης ως τυποποιημένης πρακτικής και αδιακρίτως για τους  εισερχόμενους χωρίς τις νόμιμες διατυπώσεις, παρά μόνο ως έσχατου μέτρου ενόψει απέλασης που είναι εφικτή και δεν αντίκειται στους διεθνείς κανόνες.  Απαγόρευση κράτησης των αιτούντων άσυλο, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις, στη βάση επαρκούς και εξατομικευμένης αιτιολογίας σύμφωνα με τις Κατευθυντήριες Οδηγίες της Υ.Α. Γενικά, συνθήκες κράτησης που να ανταποκρίνονται στα πρότυπα σεβασμού των  δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
• Πλήρης σεβασμός της αρχής μη επαναπροώθησης-απέλασης των αλλοδαπών που δικαιούνται διεθνούς προστασίας. Αποφυγή κάθε μέτρου προς αυτή την κατεύθυνση, πριν εξαντληθούν όλα τα περιθώρια διαπίστωσης των πραγματικών αναγκών και χειρισμού των αιτημάτων τους. Αυτό ισχύει τόσο για τις «άτυπες επαναπροωθήσεις - συνοπτικές επιστροφές» που έχουν καταγγελθεί στο παρελθόν (και που, επιπλέον, στερούνται νομιμότητας), όσο και για το Πρωτόκολλο Επανεισδοχής με την Τουρκία, το οποίο θα πρέπει να τίθεται σε εφαρμογή μόνο εάν έχει προηγηθεί πλήρης ενημέρωση, διερμηνεία, νομική συνδρομή και εξακρίβωση των αναγκών των προωθούμενων για επιστροφή αλλοδαπών.
• Διευκρίνιση και θεσμοθέτηση των αρμοδιοτήτων και του νομικού πλαισίου συνεργασίας των Ελληνικών Αρχών με τη FRONTEX, με τρόπο ώστε να καθίστανται ελέγξιμες οι διοικητικές αποφάσεις που λαμβάνονται στο εν λόγω πλαίσιο και καθορίζουν την περαιτέρω μεταχείριση των αλλοδαπών.

Εξαγγελίες – μέτρα της Κυβέρνησης

• Οι πρωτοβουλίες του Υφυπουργού Προστασίας του Πολίτη για αντικατάσταση των κέντρων διοικητικής κράτησης στα σημεία εισόδου από «Κέντρα Πρώτης Υποδοχής» κινούνται στη σωστή κατεύθυνση μιας  διαφορετικής αντιμετώπισης των εισερχομένων στη χώρα αλλοδαπών χωρίς τις νόμιμες διατυπώσεις. Η Ύπατη Αρμοστεία συμμετείχε ενεργά στην «Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων» που συστάθηκε για να προτείνει τις αναγκαίες νομοθετικές και διοικητικές αλλαγές.  Η πρόταση της Επιτροπής έχει διαβιβαστεί στη Νομοπαρασκευαστική Επιτροπή, που συγκροτήθηκε την 1^η Ιουνίου, με απόφαση του Υφυπουργού.  Η Υ.Α. στηρίζει τις προσπάθειες για αλλαγή του σχετικού νομοθετικού πλαισίου εντός των επομένων μηνών, σύμφωνα με τις εξαγγελίες.
• Η επιτυχής υλοποίηση των προωθούμενων αλλαγών, θα εξαρτηθεί από δύο καθοριστικούς παράγοντες: (1) Την εξασφάλιση πόρων ικανών να επιτρέψουν τη δημιουργία των νέων δομών, την επαρκή στελέχωσή τους, αλλά και τη βιωσιμότητά τους στο μέλλον. Σε συνθήκες σοβαρής οικονομικής κρίσης, είναι απαραίτητη η αξιοποίηση προγραμμάτων και κονδυλίων της Ε.Ε., που προϋποθέτουν στρατηγικό σχεδιασμό, οργάνωση και συντονισμό. (2) Την παράλληλη δημιουργία δομών φιλοξενίας και υποστήριξης στο εσωτερικό της χώρας, ώστε να λειτουργήσει αποτελεσματικά το σύστημα παραπομπών από τα Κέντρα Πρώτης Υποδοχής στα κέντρα φιλοξενίας και υποδοχής για αιτούντες άσυλο, ασυνόδευτα παιδιά, θύματα βασανιστηρίων και θύματα εμπορίας ανθρώπων. Χωρίς αυτές τις παράλληλες δομές (ευθύνης του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, που σήμερα δεν επαρκούν  και αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα βιωσιμότητας), οι παραπομπές θα καταστούν αλυσιτελείς και οι αναγκαίες υπηρεσίες πρόνοιας αδύνατες.

ΙΙΙ.   Άσυλο: η έλλειψη εγγυήσεων και οι παρενέργειες

Παρούσα κατάσταση

• Το 2009 υποβλήθηκαν 15.928 νέα αιτήματα ασύλου στην Ελλάδα (19.884 το 2008), η οποία βρίσκεται στη 10^η θέση της παγκόσμιας κατάταξης αναπτυγμένων χωρών ως προς την υποβολή αιτημάτων (4% του συνόλου) και στην 8^η θέση της Ευρώπης. Τα περισσότερα αιτήματα υποβλήθηκαν από Πακιστανούς (23,33%), Γεωργιανούς (13,62%),  Μπαγκλαντεσιανούς (11,36%), Αφγανούς (9,48%) και Ιρακινούς (5,56%).
• Το Προεδρικό Διάταγμα 81/2009 που υιοθετήθηκε το καλοκαίρι του περασμένου χρόνου, καταργώντας την Επιτροπή Προσφυγών και αναθέτοντας την αρμοδιότητα λήψης απόφασης σε πρώτο βαθμό στις 53 Αστυνομικές Δ/νσεις ανά την επικράτεια, όχι μόνο δεν βελτίωσε το σύστημα ασύλου αλλά επιδείνωσε την κατάσταση και υπονόμευσε ακόμη περισσότερο τα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο,  επιβεβαιώνοντας τις εκτιμήσεις της Υ.Α. που είχε αποχωρήσει από τις σχετικές διαδικασίες :

Ø      Τα ποσοστά χορήγησης προσφυγικού καθεστώτος, κατά το 2009, παρέμειναν σε μηδενικά επίπεδα σε πρώτο βαθμό (0,04%, δηλαδή 11 θετικές αποφάσεις σε σύνολο 29.501 υποθέσεων που εξετάστηκαν), και μειώθηκαν από 10,29% σε 2,87% σε δεύτερο βαθμό (25 θετικές αποφάσεις σε 870 υποθέσεις). Αντίστοιχα, τα ποσοστά χορήγησης «επικουρικής προστασίας» (για τους πρόσφυγες που φεύγουν από καταστάσεις γενικευμένης βίας ή μαζικών παραβιάσεων των δικαιωμάτων του ανθρώπου) ήταν 0,06% σε πρώτο και 1,26% σε δεύτερο βαθμό. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο μέσος όρος αναγνώρισης  προσφυγικού καθεστώτος και χορήγησης επικουρικής προστασίας  στην Ε.Ε. σε πρώτο βαθμό, ανέρχεται σε 24%.

Ø      Τα εκκρεμή αιτήματα εξακολούθησαν να συσσωρεύονται, ξεπερνώντας, στα τέλη του 2009, τον αριθμό των 48.000 (45.000 σε δεύτερο και άνω των  3.000 σε πρώτο βαθμό). Η καθυστέρηση αυτή λειτουργεί σε βάρος όσων έχουν πραγματικά ανάγκη από διεθνή προστασία (ενδεικτικά, μεγάλος αριθμός Ιρακινών, Αφγανών, Κούρδων, Σομαλών κα. αναμένουν,  εδώ και χρόνια, την οριστική εξέταση των υποθέσεών τους), ενώ παράλληλα δημιουργεί παρενέργειες (επιβάρυνση του συστήματος με «προφανώς αβάσιμα» αιτήματα που προέρχονται κυρίως από οικονομικούς μετανάστες).

Ø      Τα προβληματα σε επίπεδο ενημέρωσης, διερμηνείας, διενέργειας των συνεντεύξεων, αιτιολόγησης και ποιότητας των σχετικών αποφάσεων παρέμειναν τα ίδια ή οξύνθηκαν ακόμη περισσότερο. Ενδεικτικά είναι τα ευρήματα της Συγκριτικής Μελέτης της Ύπατης Αρμοστείας για την εφαρμογή της Οδηγίας για τις Διαδικασίες σε 12 Κράτη μέλη της ΕΕ, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα. (http://www.unhcr.org/4ba9d99d9.html)

• Ιδιαίτερα προβληματική είναι σήμερα η κατάσταση στη Δ/νση Αλλοδαπών Αττικής (Πέτρου Ράλλη), όπου παραλαμβάνονται μόνο γύρω στα 20-30 αιτήματα εβδομαδιαίως από τις εκατοντάδες αιτούντες άσυλο που συνωστίζονται στις ουρές. Οι συνεντεύξεις των ελαχίστων «τυχερών» που καταφέρνουν να έχουν πρόσβαση στη διαδικασία καθυστερούν πλέον πάνω από εξάμηνο.
• Σοβαρότατες είναι οι ελλείψεις και σε επίπεδο προνοιακής πολιτικής για τους αιτούντες άσυλο, αφού τα διαθέσιμα κέντρα φιλοξενίας έχουν χωρητικότητα μόλις για 865 άτομα (εκ των οποίων, 340 για ασυνόδευτα παιδιά), με αποτέλεσμα εκατοντάδες αιτούντες άσυλο και ανήλικοι να είναι άστεγοι, ενώ ελάχιστοι από τους χιλιάδες αιτούντες απολαμβάνουν της στοιχειώδους κοινωνικής μέριμνας που προβλέπει ο νόμος.
• Όλα τα παραπάνω αποτρέπουν σημαντικό αριθμό προσφύγων από το να υποβάλουν  αιτήματα ασύλου και επικουρικής προστασίας στην Ελλάδα, προσβλέποντας σε κάποια άλλη χώρα της Ε.Ε. Παραμένουν έτσι «χωρίς χαρτιά» και προστασία, έκθετοι στους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται, εξαιτίας της έλλειψης θεμελιωδών εγγυήσεων  του συστήματος ασύλου. Από την άλλη, οι χρονοβόρες διαδικασίες του ίδιου συστήματος, αποτελούν «πόλο έλξης» οικονομικών μεταναστών που προσβλέπουν στο άσυλο ως το μόνο τρόπο για να νομιμοποιήσουν προσωρινά την παραμονή τους στη χώρα, ελλείψει εναλλακτικών διεξόδων της μεταναστευτικής πολιτικής. Το αδιέξοδο είναι προφανές: Πρόσφυγες που δεν μπαίνουν καν στον κόπο να ζητήσουν άσυλο – Οικονομικοί μετανάστες που το ζητάνε γνωρίζοντας ότι τα αιτήματά τους θα απορριφθούν!  
• Η Ύπατη Αρμοστεία εξέδωσε το Δεκέμβριο 2009 τις «Παρατηρήσεις σχετικά με την Ελλάδα ως χώρα ασύλου», επικαιροποιώντας και επαναλαμβάνοντας  τις προηγούμενες θέσεις της του Απριλίου του 2008. Η Υ.Α. συστήνει στις κυβερνήσεις των χωρών της Ε.Ε. να μην επιστρέφονται στη Ελλάδα αιτούντες άσυλο βάσει του Κανονισμού του Δουβλίνου II., μέχρις ότου διασφαλιστεί η τήρηση των αρχών του διεθνούς και ευρωπαϊκού προσφυγικού δικαίου. (http://www.unhcr.org «Επίκαιρες Ανακοινώσεις»)

Προτάσεις Ύπατης Αρμοστείας - μέτρα της Κυβέρνησης

• Κατά την Υ.Α. ο στόχος παραμένει μια δίκαιη, γρήγορη και αποτελεσματική διαδικασία ασύλου, που θα ενθαρρύνει τους πρόσφυγες να υποβάλουν αιτήματα ασύλου στην Ελλάδα, θα παρέχει διεθνή προστασία σε όλους όσους τη δικαιούνται, θα αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τα συσσωρευμένα αιτήματα περασμένων ετών, και θα συνοδεύεται από μέτρα προνοιακής πολιτικής για όσο χρόνο οι αιτούντες αναμένουν την έκδοση των σχετικών αποφάσεων.
• Για το σκοπό αυτό, επιβάλλεται, καταρχήν: (α) ριζική αναδιάρθρωση της διαδικασίας ασύλου, με αφαίρεση των σχετικών αρμοδιοτήτων από την Αστυνομία και  μεταβίβασή τους σε νέο, αυτοτελές πολιτικό όργανο, με επαρκές και κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό, (β) δημιουργία ανεξάρτητης αρχής προσφυγών και (γ) εξασφάλιση βασικών εγγυήσεων για το σύνολο της διαδικασίας, όπως εξειδικευμένη και αμερόληπτη διερμηνεία και δωρεάν κρατική νομική συνδρομή.
• Οι αλλαγές στο υπάρχον νομοθετικό πλαίσιο, που προωθούνται με πρωτοβουλία του Υπουργού Προστασίας του Πολίτη, κινούνται στη σωστή κατεύθυνση και χαίρουν της υποστήριξης της Ύπατης Αρμοστείας.  Ανάμεσα σε άλλα, προβλέπεται η σύσταση Υπηρεσίας Ασύλου με αυτοδύναμη διοικητική οργάνωση, Περιφερερειακών Γραφείων Ασύλου για την εξέταση των αιτημάτων σε πρώτο βαθμό, και ανεξάρτητης Αρχής Προσφυγών.  Η Υ.Α. θεωρεί πως καταλληλότερος φορέας υπαγωγής της νέας Υπηρεσίας Ασύλου είναι το Υπουργείο Εσωτερικών.
• Κρίσιμα ζητήματα για την επιτυχή έκβαση των προωθούμενων αλλαγών είναι:

Ø      Το Σχέδιο Νόμου για τη νέα Υπηρεσία Ασύλου να προωθηθεί άμεσα για ψήφισή του από το Ελληνικό Κοινοβούλιο.

Ø      Οι ενέργειες για επαρκή στελέχωση των νέων οργάνων και υπηρεσιών καθώς και για εξεύρεση των αναγκαίων πόρων (με αξιοποίηση και κονδυλίων της Ε.Ε.) να τύχουν της πλήρους πολιτικής στήριξης της Κυβέρνησης.

Ø      Κατά το μεταβατικό στάδιο, μέχρις ότου συγκροτηθούν και στελεχωθούν οι νέες δομές, πρέπει να αντιμετωπιστούν άμεσα και αποτελεσματικά τα προβλήματα στη Δ/νση Αλλοδαπών Αττικής (Π. Ράλλη), όπου η πρόσβαση δεν είναι σήμερα δυνατή για την πλειοψηφία των αιτούντων άσυλο: ενίσχυση σε προσωπικό και διερμηνεία, παραλαβή και καταγραφή όλων των αιτημάτων, συνεντεύξεις σε σύντομο διάστημα, δίκαιες πρωτοβάθμιες αποφάσεις με επαρκή αιτιολογία, σημαντική αύξηση των ποσοστών χορήγησης προσφυγικού καθεστώτος και επικουρικής προστασίας.

Ø      Άμεση έναρξη λειτουργίας των Επιτροπών Προσφυγών που προβλέπει το σχετικό Σχέδιο Π.Δ., τόσο για τα συσσωρευμένα αιτήματα σε δεύτερο  βαθμό όσο και για τις νέες προσφυγές.

• Προϋπόθεση για την επιτυχία ενός νέου και υγιούς συστήματος ασύλου, αποτελεί η αντιμετώπιση των διαβιούντων στην Ελλάδα αλλοδαπών «χωρίς χαρτιά», στο μέτρο που ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού αυτού αναζητά στις διαδικασίες ασύλου μια οδό προσωρινής νομιμοποίησης στη χώρα, χωρίς να πληροί τις προϋποθέσεις του ορισμού του πρόσφυγα ή του δικαιούχου επικουρικής προστασίας. Θα πρέπει να αναζητηθούν εναλλακτικές διέξοδοι, στο πλαίσιο της μεταναστευτικής πολιτικής, στην κατεύθυνση ενός καθεστώτος «προσωρινής τακτοποίησης» (ιδίως όσων η απέλαση είναι ανέφικτη), που θα επιτρέψει την καταγραφή αυτών των ανθρώπων, την παροχή στοιχειωδών κοινωνικών υπηρεσιών και την απαγκίστρωσή τους από την παρανομία και την περιθωριοποίηση, που δυναμιτίζουν την κοινωνική συνοχή.
• Παράλληλα, με πρωτοβουλία του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, είναι απαραίτητο να δημιουργηθούν νέες δομές φιλοξενίας αιτούντων άσυλο και να ενισχυθεί στην πράξη το προνοιακό καθεστώς που προβλέπει ο νόμος για τους αιτούντες, όσο χρόνο αναμένουν την εξέταση των αιτημάτων τους.

ΙV.  Πολιτική για την ένταξη στην οικονομική και κοινωνική ζωή

Παρούσα κατάσταση

• Το γενικότερο αρνητικό κλίμα απέναντι στους αλλοδαπούς που συνεχώς αυξάνεται, ιδιαίτερα σε υποβαθμισμένες περιοχές των αστικών κέντρων, δεν κάνει διάκριση ανάμεσα σε πρόσφυγες και οικονομικούς μετανάστες, νόμιμους ή «παράνομους», άτομα που διαβιούν χρόνια στην Ελλάδα ή νεο-αφιχθέντες. Ξενοφοβικές αντιδράσεις και συμπεριφορές, καθώς και φαινόμενα ρατσιστικής βίας, έχουν πλήξει επανειλημμένα αιτούντες άσυλο, ασυνόδευτους ανηλίκους, ευάλωτες οικογένειες.
• Ένας μεγάλος (και άγνωστος) αριθμός αιτούντων άσυλο και ασυνόδευτων παιδιών ζουν στο δρόμο, πάρκα και πλατείες, αντί σε κέντρα φιλοξενίας που προβλέπει ο νόμος. Δεν απολαμβάνουν ούτε της απαραίτητης κοινωνικής μέριμνας και φροντίδας ούτε του οικονομικού βοηθήματος για τη συντήρησή τους, που προβλέπει το Π.Δ. 220/2007. Αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα ασφάλειας και επιβίωσης. Γενικότερα, οι συνθήκες υποδοχής στη χώρα μας δεν τους παρέχουν επίπεδο διαβίωσης που να διασφαλίζει την κάλυψη βιοτικών αναγκών και την προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων τους.
• Οι αιτούντες άσυλο αντιμετωπίζουν σοβαρά προσκόμματα στην πρόσβασή τους στην εργασία, που αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πορεία ένταξης τους στην Ελληνική κοινωνία, εφόσον αναγνωρισθούν ως πρόσφυγες ή τύχουν άλλου καθεστώτος νόμιμης  παραμονής  στη χώρα. Μεγάλες δυσκολίες στη διαδικασία ανεύρεσης εργασίας αντιμετωπίζουν και οι αναγνωρισμένοι πρόσφυγες, ενώ οι γυναίκες πρόσφυγες αποτελούν μια ιδιαίτερα ευάλωτη κατηγορία ανέργων και υποαπασχολούμενων.
• Οι παρεχόμενες υπηρεσίες στήριξης στα λιγοστά κέντρα φιλοξενίας αιτούντων άσυλο και ασυνόδευτων ανηλίκων, δεν επαρκούν για τη δημιουργική απασχόλησή τους, εκμάθηση ελληνικής γλώσσας ή εκμάθηση κάποιας τέχνης-επαγγέλματος, που θα προετοιμάσουν την ένταξή τους στην ελληνική κοινωνία.
• Ακόμη και όσοι αναγνωρισθούν ως πρόσφυγες ή δικαιούχοι επικουρικής προστασίας, αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα ένταξης που σχετίζονται με την αδυναμία απόλαυσης μιας σειράς αστικών, κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων, τα οποία είτε δεν είναι πλήρως κατοχυρωμένα είτε δεν τυγχάνουν πλήρους σεβασμού  στην πράξη.

Προτάσεις Ύπατης Αρμοστείας

• Ως προϋπόθεση για την καλλιέργεια κλίματος ομαλής κοινωνικής συμβίωσης  και διευκόλυνσης ένταξης στην Ελληνική κοινωνία, αποτελεσματική   αντιμετώπιση των φαινομένων ρατσιστικής βίας με παραδειγματική τιμωρία των ενόχων. Παράλληλα και ιδιαίτερα ενόψει των πρόσθετων δυσκολιών που προκύπτουν από την οικονομική κρίση και συγκυρία, εκπόνηση ολοκληρωμένου σχεδίου κοινωνικής πολιτικής, σε συνεργασία και με τις οργανώσεις/κοινότητες μεταναστών και προσφύγων, που θα λαμβάνει υπόψη όλες τις παραμέτρους ασφάλειας, δημόσιας υγείας, ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αξιοπρεπούς διαβίωσης κα., και δεν θα εξαντλείται στη λήψη αστυνομικών μέτρων -τα οποία θα πρέπει πρωτίστως να στραφούν κατά των κυκλωμάτων διακίνησης και οργανωμένου εγκλήματος. Στο πλαίσιο αυτό, το γενικότερο ζήτημα της στέγης στα αστικά κέντρα θα πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα των τοπικών αρχών και της Πολιτείας.
• Προετοιμασία της πορείας ένταξης από το στάδιο της παραμονής σε κέντρα φιλοξενίας για αιτούντες άσυλο και ασυνόδευτα παιδιά: ενίσχυση των κέντρων με εξειδικευμένο προσωπικό και υποστηρικτικές υπηρεσίες που θα προετοιμάζουν τους φιλοξενούμενους για την μετέπειτα ενδεχόμενη ένταξή τους στην ελληνική κοινωνία.  Παράλληλα, διευκόλυνση της πρόσβασης των αιτούντων άσυλο στην αγορά εργασίας και λήψη σχετικών νομοθετικών μέτρων, ιδίως στην περίπτωση της παντελούς έλλειψης προνοιακών παροχών ως αντιστάθμισμα.
• Ιδιαίτερη προσοχή στην περίπτωση των ασυνόδευτων ανηλίκων, με ενίσχυση και βελτίωση των υποστηρικτικών δομών στα ειδικά κέντρα που λειτουργούν σε διάφορα σημεία της χώρας με την ευθύνη του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης και τη διαχείριση Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων.  Ενεργοποίηση του θεσμού της επιτροπείας, έτσι ώστε τα ασυνόδευτα παιδιά να υποστηρίζονται ουσιαστικά και να εκπροσωπούνται νόμιμα σε όλους τους τομείς, όπως της εκπαίδευσης (εγγραφή τους στα σχολεία, συνεργασία με τους διδάσκοντες) ή της απασχόλησης (για την εξασφάλιση των εργασιακών τους δικαιωμάτων). Δημιουργία δημόσιου φορέα που θα έχει τη συνολική ευθύνη για την πρόνοια των ασυνόδευτων ανηλίκων.
• Δημιουργία ειδικών στοχευμένων προγραμμάτων προώθησης στην απασχόληση για αναγνωρισμένους πρόσφυγες (ενδεχομένως με επιχορήγηση των ασφαλιστικών τους ταμείων ή κίνητρα στις επιχειρήσεις για να τους απασχολούν), επαγγελματικής κατάρτισης (αύξηση σεμιναρίων εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας, αναβάθμιση προγραμμάτων κατάρτισης, έμφαση στις ευάλωτες ομάδες ασυνόδευτων παιδιών και γυναικών), κοινωνικής και στεγαστικής πολιτικής (μέσω ΟΕΚ και ΟΑΕΔ), επιχορήγησης νέων επιστημόνων κα.
• Λήψη άμεσων, ειδικών μέτρων για τη στήριξη των οικονομικά ασθενέστερων προσφύγων, προσφύγων προχωρημένης ηλικίας, αναπήρων, πολυμελών οικογενειών κλπ. Καταγραφή των ανασφάλιστων και άπορων προσφύγων και χορήγηση βιβλιάριου ανασφάλιστου με την αντίστοιχη διαδικασία που προβλέπεται για τους Έλληνες πολίτες, τους υπηκόους κρατών μελών της ΕΕ και τους ομογενείς.
• Τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης, όπου αυτή προβλέπεται από την ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία, μεταξύ ημεδαπών, αναγνωρισμένων προσφύγων ή δικαιούχων καθεστώτος επικουρικής προστασίας, για την απόλαυση αστικών, κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων και για την αποφυγή κάθε μορφής διακρίσεων.
• Εν γένει, μέτρα στήριξης της κοινωνικής ένταξης των αναγνωρισμένων προσφύγων και των δικαιούχων επικουρικής προστασίας, ώστε να περιορισθούν τα φαινόμενα περιθωριοποίησής τους και να εξασφαλιστεί η  βελτίωση της ποιότητας ζωής τους και η ομαλή και πλήρης ένταξή τους στην ελληνική κοινωνία. Σημαντική είναι η ουσιαστική τους συμμετοχή στο σχεδιασμό, εφαρμογή και αξιολόγηση των πολιτικών κοινωνικής ένταξης, καθώς και η ενεργή συμμετοχή τους στην πολιτική ζωή του τόπου, στη βάση των διατάξεων και του ν. 3838/2010 για την ελληνική ιθαγένεια και την πολιτική συμμετοχή νομίμων μεταναστών.